OPEN DISCLOSURE

"Het is niet verboden om als arts 'sorry' te zeggen tegen een patiënt"

Juli 2021

Open en transparante communicatie na een medische fout of een ander patiënt-veiligheidsincident is cruciaal voor zorginstellingen. Dankzij een nieuw raamwerk rond open disclosure, mee onderschreven door Zorgnet-Icuro, zijn er nu handvaten voor een correcte aanpak.

Maar liefst tien procent van de opgenomen patiënten raakt betrokken bij een patiëntveiligheidsincident, zo blijkt uit internationaal onderzoek. In het beste geval merkt de patiënt daar niets van, maar in sommige gevallen heeft het zware gevolgen. In ons land zijn er enkele duizenden incidenten met schade per jaar. Omdat er geen nationaal kader was rond open disclosure, sloegen het Vlaams Patiëntenplatform en het Leuvens Instituut voor Gezondheidszorgbeleid de handen in elkaar om een raamwerk op te stellen. Daarin worden antwoorden gegeven op vragen waarmee veel artsen, verpleegkundigen en andere zorgprofessionals worstelen. Welke informatie kan je delen met de patiënt en familie? Mag je je verontschuldigen? Wie betrek je allemaal bij zo’n gesprek?

“Er is geen discussie over het feit dat open disclosure noodzakelijk is”, zegt Tom Balthazar, professor Gezondheidsrecht aan de UGent en stafmedewerker bij Zorgnet-Icuro. “Uit respect voor de patiënt én de medewerkers is transparante communicatie aangewezen. Spijtig genoeg doen zich in de gezondheidszorg soms incidenten voor. Er zijn de onvermijdelijke complicaties, maar af en toe gebeuren er ook fouten of onvoorzichtigheden. Die zijn quasi altijd onopzettelijk en onbedoeld. Maar dat betekent niet dat je erover moet zwijgen tegen patiënten. Uit onze ervaring en de internationale literatuur blijkt dat patiënten en hun omgeving vaak teleurgesteld en boos zijn als ze geen verklaring krijgen voor iets wat zij als een ‘medische fout’ ervaren. Bovendien is stilzwijgen een van de oorzaken van strafrechtelijke procedures, die er soms agressief aan toe kunnen gaan. Daarom is het aangewezen om altijd zo spoedig mogelijk over te gaan tot open disclosure.”

Tom Balthazar: “Het is positief dat ook Assuralia, de koepel van verzekeraars, het raamwerk mee heeft ondertekend. Zij geven daarmee een belangrijk signaal.”

Mentaliteitsverandering

Nochtans leeft bij veel zorgprofessionals nog een angst om open te communiceren over zulke incidenten. “Dat is ook logisch”, zegt Balthazar. “Artsen hebben in hun opleiding en carrière vroeger steeds geleerd: communiceer vooral niét met patiënten over incidenten, alleen de verzekeringsmaatschappij mag dat doen. En het woord ‘sorry’ was een absoluut taboe, omdat patiënten dat als een schuldbekentenis zouden zien, die in een eventuele gerechtelijke procedure gebruikt zou kunnen worden.” 

Maar er is dringend een mentaliteitsverandering nodig, onderstreept Balthazar. “Correcte informatie aan de patiënt geven, is niet verboden, integendeel: het is zelfs verplicht volgens de Wet Patiëntenrechten. Feitelijk uitleggen wat er gebeurd is, en indien nodig je verontschuldigingen aanbieden, is zeker toegelaten. Maar alleen een rechter kan oordelen over schuld en aansprakelijkheid. En de verzekeraars beslissen over eventuele schadevergoedingen. Vergelijk het met een auto-ongeval: daar verwachten we ook dat de betrokken bestuurders heel precies en correct beschrijven wat er gebeurd is. En daar is het ook niet verboden om alvast ‘sorry’ te zeggen. Het is positief dat ook Assuralia, de koepel van verzekeraars, het raamwerk mee heeft ondertekend. Zij geven daarmee een belangrijk signaal.”

Al is zo’n ‘sorry’ ook niet altijd aan de orde, vindt Balthazar. “Dat lijkt me toch een misvatting. Artsen en andere zorgprofessionals zijn verplicht om hun patiënt correct te informeren. Maar als er bijvoorbeeld een complicatie optreedt, of als de patiënt niet het resultaat kreeg waarop hij hoopte, hoeven zij geen sorry te zeggen. Iedereen in de gezondheidszorg moet zijn best doen om patiënten zo goed mogelijk te helpen. Maar niemand heeft een resultaatsverbintenis. Al zijn er ook gevallen waarbij een vermijdbare handeling werd gesteld: in zo’n geval is een ‘sorry’ zeker op zijn plaats en wordt die ook als zeer belangrijk ervaren door de patiënt.”

“Stilzwijgen is een van de oorzaken van strafrechtelijke procedures, die er soms agressief aan toe kunnen gaan”

Enkele aandachtspunten

Zorgnet-Icuro wijst wel op enkele aandachtspunten bij het bestaande raamwerk, vertelt Balthazar. “Er wordt gesteld dat open disclosure steeds ‘zo snel mogelijk’ na een incident moet plaatsvinden. Maar het onderzoek kan wel enige tijd in beslag nemen. Vaak zijn er meerdere oorzaken en betrokkenen. Neem het voorbeeld van medicatie die in een te hoge dosis werd toegediend. Heeft dat te maken met een voorschrift dat niet correct was? Liep het mis bij de distributie? Was de verpleegkundige vermoeid of onoplettend? Of is het een combinatie van factoren? Zeker bij complexe incidenten kan het minstens enkele dagen duren voor zo’n onderzoek is afgerond. Bovendien moeten de betrokken medewerkers altijd de kans krijgen om hun verhaal te doen. Naast het recht op informatie van de patiënt, heeft de zorgverlener natuurlijk ook het recht op verdediging. Als zorginstelling mag je nooit een proces van open disclosure starten zonder de betrokken zorgverleners op de hoogte te brengen en naar hun versie van de feiten te luisteren.”

Er zijn ook scenario’s mogelijk waarbij het incident veroorzaakt werd door één (zelfstandige) zorgverlener, waardoor het voor de instelling niet altijd mogelijk is om open disclosure op te starten. “Stel dat een patiënt beweert dat zijn chirurg een technische fout heeft gemaakt, maar dat die chirurg dat betwist of weigert mee te werken aan het onderzoek, dan kun je niet zomaar verwachten dat het ziekenhuis een open disclosure organiseert. Daarom is het belangrijk om alle medewerkers zoveel mogelijk op één lijn te krijgen. Het raamwerk is geen nieuwe wet, eerder een soort gentlemen’s agreement tussen verschillende stakeholders.” 

Tot slot stipt Balthazar nog twee aandachtspunten aan. “Vanuit onze instellingen voor geestelijke gezondheidszorg kregen we te horen dat voor hun doelgroep toch nog een verfijning van het raamwerk nodig is, qua communicatie of het betrekken van vertrouwenspersonen bijvoorbeeld. En daarnaast zullen er geregeld incidenten zijn waarbij de context van de patiënt betrokken moet worden. Ik denk bijvoorbeeld aan incidenten waarbij een minderjarige patiënt betrokken is, of een patiënt met dementie bijvoorbeeld.” 

 

TEKST: STEFANIE VAN DEN BROECK • BEELD: PETER DE SCHRYVER

 

Lees ook Open Disclosure in Jessa Ziekenhuis